مضطرب بودند . عوامل هلاكت آنان را به سقوط مىراند و قفلهاى ضلالت بر دلهاى آنان بسته شده بود . » ( 1 ) يازده - « سپس خداوند سبحان محمد صلى اللَّه عليه و آله و سلم را بر مبناى حق برانگيخت ، در آن هنگام كه دنياى مردمى كه در جاهليت مىزيستند به پايان رسيده و انقراض دوران آنان روى آورد . و شكوفائى حياتشان پس از روشنايى [ دوران اديان حقهء الهى ] به خمودى و تيرگى گراييده بود . اهل آن جوامع بر پايه اى سخت از ناگواريها ايستاده و عرصهء زندگى آنان خشن و ناهموار گشته بود . . . . » ( 2 ) دوازده - « خداوند پيامبر عظيم الشان خود را با روشنايى رسالت فرستاد و او را در گزينش براى پيشوايى بر همه مقدم داشت . و امور مختل شدهء زندگى آنان را اصلاح فرمود و بوسيلهء رسول خدا آن مردم را كه همواره غالب بودند در هم شكست و سختى را بوسيلهء آن بزرگوار رام نمود تا آن گاه كه گمراهى را از راست و چپ جادهء حق دور ساخت . » ( 3 ) اين بود خلاصهء كلى از دوران جاهليت كه با ظهور خورشيد رسالت پيامبر اسلام صلى اللَّه عليه و آله و سلم به پايان رسيد و زمينه براى بروز يك جامعهء فاضله كه همهء انبياء و حكماى بزرگ قرون و اعصار آن را مدينهء فاضله مىناميدند آماده شد ، يعنى با نظر به محتواى رسالت پيامبر اكرم صلى اللَّه عليه و آله كه تأمين سعادت مادى و معنوى جامعهء بشرى بود ، زمينه براى تحقق جامعهء مزبور به وجود آمده بود . تاريخ صدر اسلام

--> ( 1 ) خطبهء 191 ص 283 . ( 2 ) خطبهء 198 ص 315 . ( 3 ) خطبهء 213 ص 330 .